WYBRANE ARTYKUŁY

Janusz Mółka, Wiarygodność programów wychowawczych i profilaktycznych w edukacji, w: (Bez)radność wychowania…?, red. Z. Marek SJ, M. Madej-Babula, Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007, s. 137-146.

W kontekście wielorakich działań wychowawczych znaczącą i niepodważalną  rolę pełnią wychowawcy i nauczyciele. Postawa i sposób ich postępowania rzutuje na kształt oraz rozwój młodego pokolenia. W związku z tym zawsze będzie zasadne pytanie: jakie istotne cechy i postawy powinny charakteryzować wychowawcę oraz co powinno wyróżniać dobrego pedagoga.

 

W poniższych rozważaniach skoncentrujemy się wokół podstawowych problemów związanych z wypełnianiem roli nauczyciela – wychowawcy. Zastanowimy się również nad właściwościami pedagoga realizującego założenia szkolnych programów wychowawczych i profilaktycznych. Wcześniej na tle uwarunkowań społeczno-wychowawczych podejmiemy refleksję nad zadaniami, jakie pełnią rodzina i szkoła w integralnym rozwoju dzieci i młodzieży.

 

  1. Uwarunkowania procesu edukacyjnego

 

Działalność wychowawcza pedagoga zmierza ku temu, aby w sposób optymalny i zadawalający ułatwić młodemu człowiekowi pełny wzrost i poczucie własnej tożsamości. Ważnym aspektem tych działań jest udzielanie mu pomocy w nabywaniu umiejętności służących w prawidłowym i bezkonfliktowym funkcjonowaniu w środowisku społecznym.

 

W okresie przygotowywanej reformy szkolnej w naszym kraju pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku były podejmowane dyskusje o miejscu i znaczeniu wychowania prowadzonego przez instytucje edukacyjne. (…)

 

Niemal równolegle do przedstawionej propozycji oraz do podejmowanych działań edukacyjnych w ostatnich latach obserwujemy niestety wzrost agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży. Narastające formy patologizacji (np. kradzieże, bójki, napady, wulgaryzmy, narkomania, używanie alkoholu, wczesna inicjacja seksualna) muszą napotkać konkretne działania sprzeciwiające się ich eskalacji. Jednym z koniecznych elementów będzie tworzenie solidnych podstaw i wzorców w prawidłowym wychowaniu oraz rozwoju dzieci i młodzieży.

 

Niezastąpioną i bardzo ważną rolę w procesie opieki i wychowania dzieci pełni oczywiście środowisko rodzinne. Atmosfera panująca w rodzinie ma fundamentalne znaczenie w kształtowaniu osobowości oraz w decydujący sposób rzutuje na przyszłe życie.

 

(…)

 

Szkoła, jako instytucja oświatowo-wychowawcza zajmuje się zarówno kształceniem i wychowaniem stosownie do przyjętych celów, zadań i programów. Odpowiedzialność za poprawne funkcjonowanie szkoły jako instytucji kształcenia i wychowania spoczywa w pierwszym rzędzie na dyrektorze placówki oraz jego współpracowników i radzie pedagogicznej. Niemniej od odpowiedzialności i troski o wizerunek i klimat szkoły nie mogą się zwalniać inni, jak na przykład samorząd uczniowski, organizacje działające na terenie szkoły, uczniowie, personel pomocniczy oraz rodzice.

 

(…)

 

  1. Spójność programu wychowawczego z profilaktycznym w integralnym wychowaniu

 

Jak podkreślają autorzy opracowań z zakresu omawianej problematyki każdy szkolny program wychowawczy oraz program profilaktyczny powinie przygotować uczniów do umiejętnych wyborów w życiu. Dokonuje się to między innymi poprzez konsekwentną realizację celów, do jakich zmierza każda odrębna szkoła. Wcześniej jednak należy określić podstawę programu, na którą składa określona wizja człowieka i wychowania. Przy jej formułowaniu trzeba pamiętać o całościowym rozwoju człowieka, uwzględniając jego sferę intelektualną, fizyczną, psychiczną, moralną, duchową. Ponadto realizacja integralnego wychowania w szkole wymaga zaangażowania i współpracy wszystkich jego uczestników: dyrekcji, nauczycieli, administracji, uczniów i rodziców. Szkolny program wychowawczy powinien również stanowić wyjściowy materiał do określania zadań profilaktycznych.

 

Bardzo ważną rolę w przygotowaniu lub modyfikacji programu wychowawczego i  profilaktycznego stanowi przeprowadzona diagnoza otaczającego środowiska (szkoły i społeczności lokalnej). Przed przystąpieniem do opracowania szkolnego programu wychowawczego lub profilaktycznego należy zwrócić uwagę na czynniki występujące w środowisku, które mają znaczący wpływ na zachowania młodego człowieka. Wyróżnia się czynniki o charakterze osłabiającym, chroniącym patologiczne zachowania (tzw. czynniki chroniące) oraz czynniki zwiększający możliwość podjęcia tychże zachowań (tzw. czynniki ryzyka).

 

(…)

 

W tym kontekście można przyjąć, że program wychowawczy będzie stanowił „uporządkowany opis celów i działań odnoszących się do funkcjonowania szkoły w aspekcie wychowania”. Z kolei na program szkolnej profilaktyki będzie składać się „ogół działań chroniących dzieci i młodzież przed zakłóceniami w rozwoju i interwencyjnych w sytuacji pojawiających się zagrożeń” (M. Simm, E. Węgrzyn-Jonek).

 

  1. Skuteczność szkolnych programów wychowawczo-profilaktycznych

 

Program wychowawczy i profilaktyczny ma przygotować uczniów między innymi do podejmowania życiowych wyborów. Proces ten dokonuje się na etapie szkolnej edukacji w dużej mierze poprzez naśladowanie postaw nauczycieli oraz deklarowanych i przestrzeganych przez nich systemu wartości. Zdajemy sobie sprawę z tego, że wychowawca jedynie wtedy potrafi przekonać wychowanków i nauczyć ich dokonywania słusznych wyborów, jeżeli sam będzie reprezentował właściwy sposób postępowania.

 

(…)

 

W literaturze pedagogicznej spotykamy szereg wskazań pomocnych w kształtowaniu  umiejętności, aby opiekun pedagogiczny mógł poprawnie pełnić swoje obowiązki. Od wychowawcy oczekuje się następujących umiejętności: słuchania i służenia uczniom radą; przekazywania rzetelnych informacji; obserwowania i analizowania zachowania uczniów oraz ich rozwoju; porozumiewania się z rodzicami i kolegami podopiecznych; organizowania zajęć służących kształceniu indywidualnemu i społecznemu, zgodnych ze szklonymi założeniami wychowawczymi (G. Hornby, E. Hall, C. Hall).

 

(…) Na tle przedstawionej roli pedagoga wyłania się rola nauczyciela – wychowawcy, który jest nie tylko dydaktykiem, ale ma być w pewnym stopniu instruktorem, trenerem, opiekunem, autorytetem, doradcą i przewodnikiem, czyli osobą wspierającą wychowanka.

 

(…)

 

…nauczyciel – wychowawca, obok konieczności udzielania werbalnych informacji, wiele treści udziela w przekazie niewerbalnym. Zaproponowane wskazania pozwolą również podkreślić, że aktywność nauczyciela, jak również każdego człowieka, powinna być wspierana koniecznością wsłuchiwania się w to, co druga osoba pragnie nam zakomunikować.

 

Osoba słuchająca najpierw musi naprawdę chcieć usłyszeć, co inny ma nam do powiedzenia. Następnie powinna szczerze pragnąć pomóc w rozwiązaniu problemy. Ważne jest także, aby umiała uszanować poglądy i uczucia drugiego człowieka oraz wyznawanego przez niego wartości, nawet jeśli są sprzeczne z tym, w co sama wierzy. Powinna ponadto rozumieć, że uczucia przemijają i nie bać się, gdy dziecko lub dorosły wyrazi gwałtowne emocje (np. smutek lub gniew). Potrzebuje również wiary w to, że ludzie mogą rozwiązać swoje problemy, oraz że słuchając, przygotowuje się do niesienia pomocy. W końcu słuchający nauczyciel – wychowawca powinien posiadać takie cechy, które uważamy za niezbędne przy pomaganiu innym, jak szczerość, szacunek i empatię (G. Hornby, E. Hall, C. Hall).

 

Nie sposób w krótkim opracowaniu opisać wyczerpująco wszystkie ważne kwestie dotyczące kształtowania się sylwetki dobrego pedagoga. Żywimy jednak nadzieję, że zasygnalizowane zagadnienia pozwolą kontynuować podjętą analizę, a zarazem skutecznie przełożyć ją na praktykę wychowawczą.

 

Literatura

 

Gaś Z.B., Profilaktyka uzależnień, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993.

Gordon Th., Wychowanie bez porażek. Rozwiązywanie konfliktów między rodzicami a dziećmi, Wyd. PAX, Warszawa 1991.

Handke M., Wychowanie na tle reformy edukacji. Ministerstwo Edukacji Narodowej o wychowaniu w szkole, Biblioteczka reformy, z. 13, Warszawa 1999.

Hollin C.R, Browne D., Palmer E.J., Przestępczość wśród młodzieży, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004.

Horny G., Hall E., Hall C., Nauczyciel wychowawca, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005.

Kabulski M., Edukacja i formacja w młodzieżowych wspólnotach religijnych, Wydawnictwo Zakonu Paulinów, Jasna Góra, Kraków 2004.

Kosińska E., Mądrze i skutecznie. Zasady konstruowania szkolnego programu profilaktyczno-wychowawczego, Wyd. Rubikon, Kraków 2002.

Łobocki M., Teoria wychowania w zarysie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003.

Pedagogika wiary, red. naukowa A. Hajduk SJ, J. Mółka SJ, Wyd. WAM, Kraków 2007.

Pighin G., Jak przekazywać dzieciom wartości. Poradnik dla rodziców, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006. 

Piotrowski P., Zajączkowski K., Profilaktyka w gimnazjum. Projektowanie, realizacja i ewaluacja programów, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003.

Praca wychowawcza z dziećmi i młodzieżą, red. M. Łobocki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1998.

Program wychowawczy instytucji edukacyjnej. Tworzenie, struktura, przykłady, pod red. naukową K. Antoniaka i A. Wiłkomirskiej, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001.

Przemoc i marginalizacja. Patologie społecznego dyskursu, red. P. Piotrowski, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2004.

Rozporządzenie MEN z 15 lutego 1999 r. w sprawie ramowego statutu publicznej szkoły podstawowej i publicznego gimnazjum (Dz. Ust. Nr 14, poz. 132)

Rządowy program poprawy stanu bezpieczeństwa w szkołach i placówkach „Zero tolerancji dla przemocy w szkole” (Projekt z dnia 9 stycznia 2007 r.)

Simm M., Węgrzyn-Jonek E., Budowanie programu wychowawczego szkoły, Wyd. Rubikon, Kraków 2000.

Simm M., Węgrzyn-Jonek E., Budowanie szkolnego programu profilaktyki, Wyd. Rubikon, Kraków 2002.

Stańdo-Kawecka B., Przestępczość nieletnich – pomiędzy ochroną dziecka a ochroną społeczeństwa, „Horyzonty Wychowania” 4/2005(7), s. 175-197.

Strony internetowe: http://bip.men.gov.pl; www.cmppp.edu.pl/progrmay/przegląd/; www.gimnazjum.pl/wychowanie/.

Szewczyk K., Wychować człowieka mądrego. Zarys etyki nauczycielskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Łódź 1998;

Szołtysek A.E., Filozoficzne podstawy programu: wychowanie do życia w rodzinie. Rodzina, osoba, naród, Wyd. <ESSE>, Katowice 2000.

Szymańska J., Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki, Warszawa 2000.

W trosce i integralne wychowanie, red. M. Nowak, T. Ożóg, A. Rynio, Wyd. KUL, Lublin 2003.

Zjawiskowe formy patologii społecznych oraz profilaktyka i resocjalizacja młodzieży, red. T. Sołtysiak, J. Sudar-Malukiewicz, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz 2003.  

Adres:

ul. Skarbowa 4

31-121 Kraków

 

Telefon:

(+48) 12 423-44-89
 

Copyright © 2013 by Janusz Mółka. Wszelkie prawa zastrzeżone.