WYBRANE ARTYKUŁY

Janusz Mółka SJ, Zaburzenia w zachowaniu a przestępczość nieletnich, w: Katecheza drogą do Boga. Księga Jubileuszowa dedykowana Siostrze Profesor Czesławie Margaricie Sondej OSU, pod red. I. Popiołek, S. Cieślaka SJ, Wyd. WAM, Kraków 2011, s. 347-358. 

Obserwacja życia społecznego niepokoi odpowiedzialnych za przebieg prawidłowego procesu wychowania i kształcenia młodego pokolenia. Zauważalna tendencja do wzrostu przestępstw wśród nieletnich, uznawanych w świetle prawa za przestępstwa stwarzające zagrożenia dla życia i zdrowia, zatacza kręgi problemu społecznego. Jednocześnie pojawiające się działania patologiczne często nie mają charakteru przypadkowego lecz poprzedzone są sygnałami świadczącymi o zaburzeniach w rozwoju dzieci i młodzieży. Dlatego niejednokrotnie sylwetkę nieletniego przestępcy charakteryzuje między innymi zwiększona ruchliwość, impulsywność, agresja, uczucia odtrącenia, frustracji, lęku.

 

W niniejszym artykule zajmiemy się ukazaniem związku między zaburzeniami zachowania a przestępczością nieletnich. Najpierw skoncentrujemy uwagę wokół zaburzeń w zachowaniu, jako jedne z rodzajów destrukcyjnych zaburzeń zachowania. Następnie scharakteryzujemy zjawisko przestępczości nieletnich. Wskażemy jednocześnie na konieczność podejmowania działań zapobiegawczych dla zachowania perspektywy, że w życiu jednostkowym i społecznym nie wszystko jest jeszcze stracone.

 

  1. Zaburzenia w zachowaniu

 

W celu zrozumienia i zdefiniowania terminu zaburzenia w zachowaniu należy najpierw zwrócić uwagę na to, że „zachowanie jest stale wyznaczone prze dwa zespoły czynników: sytuację i osobowość” oraz na fakt, że każde społeczeństwo wytwarza swój własny niepowtarzalny system norm, symboli i obyczajów (B. Urban). Perspektywa ta powoduje między innymi to, że definiowanie zaburzenia zachowania napotyka w literaturze na trudności zarówno w ujednoliceniu terminologii, jaki również w opracowaniu klasyfikacji. Dlatego zaburzenie zachowania pojawia się równolegle, a nawet zamiennie z takimi terminami, jak uczeń trudny, trudności wychowawcze, niedostosowanie, nieprzystosowanie społeczne, zła adaptacja społeczna, patologia zachowania, zachowania dewiacyjne, zaburzenia w zachowaniu się, wykolejenie, demoralizacja, aspołeczność. Każdy z wymienionych terminów odnosi się do zachowań jednostek lub grup społecznych funkcjonujących w konkretnych systemach społecznych.

 

(…)

 

Pojęcie zaburzenia w zachowaniu do polskiej literatury pedagogicznej pierwszy wprowadził Jan Konopnicki (Niedostosowanie społeczne, Warszawa 1971). Jednak w dalszych badaniach posługiwał się terminem nieprzystosowanie społeczne sugerując, że zaburzenie w zachowaniu są wstępną fazą prowadzącą do niedostosowania. Mają one jednak, jego zdaniem, wspólny element, którym jest zaburzenia emocjonalne. Z kolei inny znawca problematyki Bronisław Urban zauważa, że „każdy przypadek zaburzenia w zachowaniu – niedostawania społecznego – zawiera istotny składnik, jakim jest zaburzenie emocjonalne, ale nie każdy przypadek dziecka zaburzonego emocjonalnie zakłada naruszenie społecznych norm, czyli zaburzenie zachowania” (B. Urban). Ten ostatni jest więc za zachowaniem pojęcia zaburzenie emocjonalne jako odrębnego terminu. Jednocześnie należy dodać, że przywołane określenia zaburzenie zachowania oraz niedostosowanie społeczne odnoszą się do przypadków naruszania norm społecznych przez jednostkę. Dlatego można ich używać w sposób zamienny, gdyż wtedy, zdaniem B. Urbana, zostanie wyeliminowany jałowy spór wokół tych terminów. Należy zatem podkreślić, że na nieprzystosowanie społeczne jednostki wskazują zachowania, które są nieadekwatnymi, powtarzającymi się uporczywie reakcjami na wymogi i nakazy zawarte w przypisanych jej rolach społecznych (L. Pytka). Tym bardziej, że zauważa się ścisły związek między zaburzeniami w zachowaniu, niedostosowaniem społecznym a przestępczością młodzieży, dlatego należy zadbać o podjęcie działań profilaktycznych, które będą o wiele korzystniejsze i ważniejsze niż oddziaływania resocjalizacyjne.

 

(…)

 

W celu umożliwienia podjęcia odpowiednich działań profilaktyczno-terapeutycznych nieodzownym warunkiem jest wiedza na temat typologii zaburzeń zachowania i niedostosowania społecznego. W naszej prezentacji ograniczymy się, pomimo występujących w literaturze wielu rodzajów, do najbardziej popularnych klasyfikacji w ujęciu D.H. Stotta oraz T.M. Achenbacha.  Typologia D.H. Stotta, oparta  na gruncie literatury polskiej, została przedstawiona przez Jana Konopnickiego. Typologia ta Zawiera cztery podstawowe rodzaje zaburzeń zachowania: zachowanie wrogie, zachowanie zahamowane, zachowanie niekonsekwentne oraz aspołeczność.

 

(…)

 

Typologie zaburzeń w zachowaniu opracowane przez D.H. Stotta i T.M. Achenbacha ujawniają, pomimo pewnych różnic, znaczne podobieństwo pod względem kryteriów klasyfikacji. W każdej z nich jako podstawę podziału można odnaleźć dychotomiczność. Zachowania internalizacyjne w ujęciu Achenbacha są tożsame z typem zachowania zahamowanego u Stotta. Z kolei zachowania eksternalizacyjne są adekwatne do zachowań o charakterze wrogim, antyspołecznym i niekonsekwentnym.

 

W obserwacji zaburzeń zachowania wychowanków w podejmowanej działalności opiekuńczo-wychowawczej bardzo istotną kwestią jest wczesna diagnoza. Postawienie prawidłowej diagnozy pozwala na podjęcie odpowiednich środków profilaktycznych i terapeutycznych. W innym przypadku zaburzenia w zachowaniu mogą przekształcić się w przyszłości w postępowaniu dzieci i młodzieży w zachowania patologiczne i przestępcze.

 

  1. Przestępczość nieletnich narastającym problemem społecznym

 

Przestępczość nieletnich jawi się jako problem społeczny o  charakterze złożonym i zdeterminowanym przez wiele czynników. Ściśle uwarunkowana jest między innymi rozwojem cywilizacyjnym, poziomem ekonomicznym życia, charakterem stosunków i instytucji społecznych, systemem moralnym, relacji interpersonalnych, formami i stylem życia poszczególnych jednostek i grup społecznych. Dlatego do głównych czynników przyczyniających się do wzrostu przestępczości dzieci i młodzieży w naszym kraju oraz obniżenia dolnej granicy wieku dokonujących przestępstwa należy wskazać w pierwszej kolejności na przebieg procesów transformacji społecznej, politycznej i kulturowej. Kolejnym, może nawet najważniejszym i znaczącym czynnikiem jest wpływ dorosłych, a szczególnie przykład rodziców, na proces wychowawczy młodego pokolenia. Ważną, coraz bardziej wpływową rolę w kształtowaniu osobowości odgrywają środki masowego przekazu. Nie bez znaczenia jest również obowiązujący system edukacyjny w instytucjach szkolno-wychowawczych.

 

(…)

 

W celu wyjaśnienia przyczyn przestępczego zachowania nieletnich należy wskazać na dwie główne grupy czynników: endogennych i egzogennych. W ramach czynników endogennych, czyli związanych z osobą nieletniego, można wyróżnić: elementy somatyczne, jak na przykład zdrowie fizyczne, wygląd zewnętrzny, oraz psychiczny, do których zalicza się właściwości psychiczne, zaburzenia psychiczne i stany psychiczny. Natomiast do czynników egzogennych, czyli tych, które znajdują się na zewnątrz nieletniego i wywierają na niego  wpływ wskazuje się na elementy środowiskowe (środowisko naturalne i społeczne) oraz sytuacyjne /prowokujące, sugerujące, ułatwiające/ (A. Nowak, E. Wysocka). Do wyżej wymienionych przyczyn przestępczości młodzieży można jeszcze dodać czynniki złożone, czyli wiek, płeć, status społeczno-ekonomiczny, podejmowane decyzje i tryb życia.

 

(…)

 

  1. Nie wszystko stracone

 

Warto jeszcze wskazać na podstawowe kierunki działań w ograniczaniu i eliminowaniu zaburzeń w zachowaniu oraz narastającej demoralizacji i przestępczości dzieci i młodzieży. Sprawa ta powinna dotyczyć całego społeczeństwa, a nie tylko środowiska rodzinnego, szkoły, instytucji społecznych, policji, czy wspólnoty religijnej. Jedynie skoordynowane przedsięwzięcia mogą skutecznie zmierzać do przeciwdziałania wszelkim formom dewiacyjnym i patologicznym.

 

Przez podstawy profilaktyki społecznej rozumiemy wiedzę o zagrożeniach i przyczynach oraz sposobach niedopuszczania do ich rozszerzania się przez zaplanowane działania zbiorowe (W.W. Szczęsny). Zorganizowaną działalnością profilaktyczną powinien zostać objęty młody człowiek, który wykazuje wstępne symptomy niedostosowania społecznego i trudności w przystosowaniu się do życia w najbliższym otoczeniu. Są to na ogół dzieci i młodzież zaniedbane wychowawczo, nie spełniający wymagań stawianych przez szkołę, niechętnie podporządkowujące się regulaminom i przepisom szkolnym. Występujące u nich zaburzenia w rozwoju społecznym, poprzedzone są często niepowodzeniami dydaktycznymi, prowadzą niejednokrotnie do działań antyspołecznych, naruszających normy prawne i moralne. Dlatego należy uznać ich jako grupę zwiększonego ryzyka i objąć szczególną troską oraz zorganizowaną działalnością profilaktyczną.

 

(…) zmierzamy w pierwszej kolejności do tego, aby umożliwić młodemu człowiekowi odkrycie potrzeby prawidłowego i integralnego osobistego rozwoju. Chodzi o to, aby zasadniczo podejmować proste i sensowne działania, które będą zgodne z moralnością i obowiązującym prawem. Ważne jest również to, aby dojrzewanie młodego człowieka ukierunkować i wprowadzać w krąg uniwersalnych i ogólnoludzkich wartości, poszerzając horyzonty światopoglądowe, ukazując prawidłowe relacje międzyludzkie i płaszczyzny życia społecznego oraz ułatwiając kształtowanie prawego charakteru.

 

(…)

 

Uzasadnieniem dla podejmowania działań profilaktycznych jest świadomość nie wypełnianych w sposób optymalny i zadawalający procesów opiekuńczo-wychowawczych w środowisku rodzinnym i szkolnym. Ponadto występujące zagrożenia, których źródłem są negatywne wzorce zachowań i postaw rodziców, nauczycieli, rówieśników, jak również znaczący wpływ środków masowego przekazu, czy też nieradzenie sobie z sytuacjami trudnymi oraz narastająca frustracja, nieakceptacja i niezrozumienie przez drugich, odrzucenie i brak miłości.

 

Z uwagi na negatywne skutki, jakie powodują zaburzenia w zachowaniu oraz demoralizacja i przestępczość nieletnich należy nie ustawać w inwestowaniu środków zaradczych. Model profilaktyki społecznej stosowany wobec dzieci i młodzieży powinien być interdyscyplinarny i kompleksowy (L. Pytki). Chodzi o uwzględnienie elementów związanych z niesieniem pomocy i wzmaganiem prawidłowego rozwoju poprzez kompensowanie braków oraz stymulowanie potrzeb adekwatnych do pełnionych ról społecznych. Ma to być profilaktyka uprzedzająca i jednocześnie powstrzymująca, skupiona na jednostce i odpowiednich instytucjach. Poza tym powinno ją wyróżniać zaangażowanie kreatywne, stymulujące takie sposoby myślenia, odczuwania i działania, aby maksymalnie zapobiegać zachowaniom anty- oraz aspołecznym, natomiast wzmacniać i podtrzymywać postawy prospołeczne. W związku z tym można żywić przekonującą postawę, że dokąd są osoby i instytucje, którym zależy na pomyślnym rozwoju i przyszłości młodego pokolenia, nie wszystko jest stracone, czyli jeszcze nie jest stracony człowiek i świat.

Adres:

ul. Skarbowa 4

31-121 Kraków

 

Telefon:

(+48) 12 423-44-89
 

Copyright © 2013 by Janusz Mółka. Wszelkie prawa zastrzeżone.